Amaterasu – wielka bogini i protoplastka japońskiego rodu cesarskiego

Amaterasu jest najważniejszym bóstwem panteonu shintoistycznego. Jej imię można przetłumaczyć jako „Wielka i Święta Bogini Świecąca na Niebie”. Uchodzi za protoplastkę rodu cesarskiego, z którego wywodzą się wszyscy cesarze zasiadający na japońskim tronie (łącznie z obecnie panującym cesarzem nr 125 Akihito (ur. 1933)).

Co ciekawe, w ikonografii Amaterasu jest przedstawiana jako kobieta i taki jej wizerunek funkcjonuje w mitologii japońskiej. Natomiast w kronikach Kojiki Nihonshõki znajduje się tylko jeden niewielki fragment sugerujący, że Amaterasu mogła być kobietą. Ale o tym w dzisiejszym wpisie…

amaterasu

Źródło: http://losenko.deviantart.com/art/Amaterasu-265236935 (dostęp: 30/07/2013 r.)

W poprzednim poście opisałam historię Izanagiego i Izanami, która zakończyła się rozstaniem. Izanagi, czując się zbrukany po wizycie w Krainie Ciemności, postanowił dokonać ablucji w strumieniu. Zgodnie z wersją zapisaną w Kojiki, gdy przemywał swoje lewe oko narodziła się Amaterasu. Gdy z kolei przemywał prawe oko narodził się Tsukiyomi, zaś gdy oczyszczał nos powstał Susanoo. Tym samym Izanagi wydał na świat Trójcę Szacownych Bóstw (Sankishi).

Po zakończonym akcie tworzenia Izanagi powierzył Amaterasu we władanie Wysoką Równinę Niebios, dla Tsukiyomiego przeznaczył Krainy, które Ogarnia Noc (Yo no Osu Kuni), zaś Susanoo zostały przydzielone Przestworza Morza (Umi no Hara). Gdy Amaterasu objęła we władanie Wysoką Równinę Niebios, nad Japonią po raz pierwszy zaświeciło życiodajne słońce.

Amaterasu jest uosobieniem Słońca – najważniejszego symbolu życia. Światło i energia słoneczna są niezbędnym elementem przetrwania życia na ziemi. Ze względu na powiązanie Słónca z ogniem i aktywnością zwykle utożsamiano je z pierwiastkiem męskim. Wystarczy odwołać się do egipskiego boga Re czy greckiego boga słońca – Heliosa. W japońskiej mitologii Amaterasu jest bóstwem solarnym i zajmuje w panteonie bóstw shintõ główne miejsce, ale w ikonografii przedstawiana jest jako kobieta. Być może wyjaśnieniem tej sytuacji może być fakt, iż kult solarny wiąże się z płodnością i wegetacją, a co za tym idzie uprawą roli. Wśród bogów płodności większość stanowią bóstwa żeńskie (np. grecka Demeter). Kobieta posiada moc rodzenia i żywienia. Matka wydaje na świat dziecko, tak jak ziemia rodzi rośliny. W procesie rozwoju ludzkiej cywilizacji to kobiety jako pierwsze zaczęły zajmować się rolą – sadzeniem roślin i zbieraniem plonów. Również Amaterasu jako pierwsza wysiała ryż na mokrych polach, a inne zboża i rośliny na suchych, by następnie przeznaczyć je na pokarm dla ludzi. Mówi o tym jedna z przypowieści z Nihonshõki. Historia ta wyjaśnia również dlaczego Słońce (Amaterasu) i Księżyc (Tsukiyomi) nigdy nie spotykają się na Niebie.

Pewnego razu Amaterasu wysłała swojego brata Tsukiyomiego na ziemię, by służył mieszkającej tam bogini Ukemochi. Bogini chcąc godnie powitać swojego gościa zwróciła się w stronę lądu, wówczas z jej ust wypłynął gotowany ryż. Gdy zwróciła się w stronę morza, z jej ust wydostały się ryby. Na sam koniec zwróciła się w stronę gór i wtedy z jej ust wydostało się ptactwo i zwierzyna. Następnie podała to swemu gościowi na stu stolikach. Niestety Tsukiyomi nie docenił jej gościnności. Wzburzony tym, że dostał nieczyste potrawy, wyciągnął miecz i pociął boginię zabijając ją, po czym wrócił na Wysoką Równinę Niebios i poinformował o tym swoją siostrę. Przerażona jego czynem Amaterasu odpędziła brata od siebie. Gdy już zniknął jej z oczu, Amaterasu posłała na ziemię swojego sługę. Niestety Ukemochi była już martwa, ale z jej głowy wydostały się wół i koń. Zaś z jej czoła wyrosło proso, nad brwiami miała jedwabniki, w oczach i brzuchu ryż, a w narządach rodnych ziarna pszenicy, soi i fasoli. Sługa zaniósł to wszystko Amaterasu, która ziarna prosa, pszenicy oraz fasoli zasadziła na suchych polach. Z kolei ryż posiała na mokrych polach. Następnie włożyła sobie do ust jedwabniki i poczęła rozdzielać z nich włókno jedwabne. Tym samym zapoczątkowała sztukę hodowli jedwabników.

Drugi brat Amaterasu – Susanoo, także stanowił jej całkowite przeciwieństwo. Był niepohamowany i gwałtowny, nieustannie wzniecał awantury, a gdy się przemieszczał, ziemia się trzęsła a wody w morzu burzyły. Pewnego dnia poprosił ojca – Izanagiego o pozwolenie na odwiedzenie bogini Izanami w Krainie Ciemności. Prośba ta nie spodobała się Izanagiemu, który postanowił ukarać syna i podjął decyzję o zesłaniu go na ziemię. Wówczas Susanoo postanowił poinformować swoją siostrę o decyzji ich ojca i pożegnać się z nią, wyruszył więc na Wysoką Równinę Niebios.

Ponieważ poruszał się dość hałaśliwie, Amaterasu zaniepokoiła się. Sądząc, że brat przybywa pragnąc odebrać jej władzę, przebrała się w strój wojownika i uczesała się po męsku. Jest to bardzo ważny fragment, ponieważ może dowodzić, iż Amaterasu była bóstwem płci żeńskiej. Gdyby była mężczyzną nie musiałaby zmieniać uczesania. A tak związała swoje włosy w dwa pukle po obu stronach głowy chcą upodobnić się do mężczyzny – wojownika.

Tak uczesana z mieczem w ręku wyszła bratu na spotkanie. Susanoo wyznał iż, przybywa w pokoju i chce się tylko pożegnać. Widząc, że siostra nie jest przekonana co do szczerości jego intencji zaproponował jej próbę, która dowiedzie prawy. Obydwoje mieli złożyć przysięgę, której owocem miało być potomstwo. Jeśli dzieci wydane na świat przez Susanoo będą płci męskiej będzie to dowodziło czystości jego serca. Amaterasu przystała na to i jako pierwsza przystąpiła do próby. Wzięła od brata jego miecz, złamała na trzy części i umyła w niebiańskiej studni. Następnie przeżuła je głośno, wypluła, a z jej oddechu narodziły się bóstwa – trzy córki. Wówczas Susanoo poprosił siostrę by poddała mu klejnoty, które miała wpięte we włosy i owinięte wokół nadgarstków. Umył je w studni a potem głośno przeżuł i wypluł. Wówczas z jego oddechu narodziło się pięć bóstw – sami synowie. Tym samym Susanoo dowiódł, że miał czyste intencje.

Ciekawym aspektem tej opowieści są relacje między Amaterasu a jej bratem. Niektórzy badacze (np. Mitani Misao, autor Midari no nihonshi [Historia cudzołóstwa w Japonii]) doszukują się między obydwoma bóstwami związku kazirodczego. Choć między bóstwami nie doszło do fizycznego zbliżenia, bogowie zrodzeni podczas próby uznawani są za ich wspólne potomstwo. Być może zbliżenie symbolizuje tutaj to, iż Amaterasu użyła miecza swego brata do powołania do życia nowych bóstw, z kolei on wykorzystał jej biżuterię.

Niestety pobyt Susanoo na Wysokiej Równinie Niebios miał fatalne skutki. Czas upływał mu na dręczeniu siostry okrutnymi żartami. Nie dość, że pozrywał groble na polach ryżowych i wypuścił konie w pole, by stratowały ziarno, to wypróżnił się w pałacu, gdy Amaterasu szykowała się do obrzędów związanych z uczczeniem pierwszych zbiorów. Bogini początkowo pobłażliwie traktowała poczynania brata, w końcu jednak Susanoo przesadził.

Podczas gdy Amaterasu była zajęta tkaniem boskich szat, Susanoo obdarł ze skóry jej ulubionego źrebaka. Następnie wyrwał dziurę w suficie tkalni i wrzucił skórę konia. Amaterasu tak przeraziła się tym widokiem, że aż zraniła się wrzecionem. Oburzona tym aktem ukryła się w Niebiańskiej Pieczarze, a wejście zawaliła skałą. Wówczas wszędzie zapadła ciemność, a złe moce rozprzestrzeniły się po świecie.

O tym jak Amaterasu została wyciągnięta z jaskini w kolejnym poście, ponieważ wówczas na scenie pojawiła się bogini Ame no Uzume, która udowodniła jak wielką moc ma kobieca seksualność. Opowieść o Amaterasu i Susanoo to przede wszystkim obraz słońca stale zmagającego się z siłami przyrody. Amaterasu jest uosobieniem słońca, Susanoo reprezentuje zjawiska związane z burzą. Ukrycie się bogini w jaskini jest interpretowane jako wyjaśnienie zjawiska zaćmienia słońca bądź przesłonięcia go przez chmury. Mit o Amaterasu jest uzasadnieniem jednej z najważniejszych ceremonii shintoistycznych nazywanej chinkonsai. Rytuał ten odbywa się podczas przesilenia zimowego, a jego celem jest przywrócenie do życia zredukowanego światła słonecznego. W ten sposób wzmacniania jest energia życiowa cesarza jako potomka bogini Amaterasu.

Ponadto opowieść o Amaterasu i jej bracie, podobnie jak inne mity, skrywa w sobie dużo symboliki. Jednym z ważniejszych elementów tej przypowieści jest jaskinia, w której ukryła się bogini. Jaskinia od czasów prehistorycznych swoją symboliką odwołuje się do łona matki, jest utożsamiana z macicą kobiety. W starożytnej Japonii wierzono, że we wnętrzu jaskiń rodzą się bogowie. W tym micie, Amaterasu ukryła się w jaskini po tym, jak zraniła się wrzecionem w łono. Zdaniem Yasushiego Nagafuji (autor artykułu pt. „Ame no Uzume no [sei] to butõ” („Seksualność bogini Ame no Uzume a taniec”) w jednej z pierwszych wersji tej opowieści ukłucie Amaterasu mogło być śmiertelne, zaś jaskinia stanowiła miejsce jej pochówku. Później prawdopodobnie zmieniono wersję według której bogini jedynie zraniła się wrzecionem i oburzona zamknęła w jaskini. Zatem jaskinia nie tylko nosi w sobie symbolikę nowego życia, ale też śmierci. Podobnie jak łono matki stanowi granicę między życiem a śmiercią – żeby żyć, trzeba zaznać śmierci.

Bogini słońca nie zraniła się śmiertelnie, ale jej ukrycie się w jaskini można interpretować jako śmierć – śmierć życia na ziemi. Brak światła słonecznego wyjałowił glebę, która przestała dawać plony, zaś niekończąca się ciemność sprzyjała rozprzestrzenianiu się złych mocy.

Fakt, iż Amaterasu zraniła się właśnie wrzecionem jest równie frapujący. Biorąc pod uwagę, iż męski członek jest najczęściej symbolizowany przez różne podłużne narzędzia, można uznać, że wrzeciono także jest symbolem fallicznym. Zatem ponownie zmierzamy do wątku kazirodczego między boskim rodzeństwem. Być może nieprzypadkowy jest fakt, iż bogini słońca zraniła się wrzecionem w łono, a nie w inną część ciała, tym bardziej, że do „wypadku” doszło z powodu zachowania Susanoo. Zatem ukłucie się Amaterasu wrzecionem można interpretować jako zbliżenie seksualne między dwoma bóstwami (odsyłam tu do niektórych interpretacji bajki o śpiącej królewnie). Natomiast reakcję bogini można wyjaśnić jako szok wywołany tym doświadczeniem seksualnym. W kronikach nie znajdują się żadne opisy życia miłosnego Amaterasu, jawi się więc ona jako postać dziewicza i czysta. Czyżby Susanoo dopuścił się gwałtu na siostrze, tym samym brukając jej czystość, co doprowadziło do jej ucieczki i ukrycia się w pieczarze? (z tekstu kronik wynika, że japońskiemu społeczeństwu dobrze znane były takie wykroczenia jak gwałty i brutalność wobec kobiet, co więcej były to zachowania potępiane).

Ale się dziś rozpisałam. W tym miejscu chciałam zaznaczyć, że przedstawione interpretacje i wnioski są moimi własnymi, które wysnułam na podstawie lektury tekstów źródłowych i metodologicznych. Cały post, podobnie jak poprzedni, powstał w oparciu o moją pracę magisterską. Kolejny post traktować będzie o Himiko (especially for Podróże Japonia 🙂 ) – postaci historycznie związanej z kultem solarnym, zaś jeszcze następny o bogini Ame no Uzume. Miłego dnia!

Reklamy

4 Komentarze

Filed under Gender (płeć), Mitologia, Seksualność, Starożytność

4 responses to “Amaterasu – wielka bogini i protoplastka japońskiego rodu cesarskiego

  1. Marianna

    uwielbiam mitologie grecką, ale ta jest dużo bardziej ciekawa 🙂 dzięki

  2. mimo że długie, to się zaczytałam 🙂 czekam na kolejne 🙂

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s